{"id":38639,"date":"2015-04-26T17:56:26","date_gmt":"2015-04-26T14:56:26","guid":{"rendered":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/?p=38639"},"modified":"2015-04-26T17:56:51","modified_gmt":"2015-04-26T14:56:51","slug":"cernde-parcaciklar-6-5-trilyon-elektronvolt-enerji-duzeyine-cikartildi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/cernde-parcaciklar-6-5-trilyon-elektronvolt-enerji-duzeyine-cikartildi\/","title":{"rendered":"(Turkish) CERN\u2019de Par\u00e7ac\u0131klar 6.5 Trilyon Elektronvolt Enerji D\u00fczeyine \u00c7\u0131kart\u0131ld\u0131!"},"content":{"rendered":"<p class=\"qtranxs-available-languages-message qtranxs-available-languages-message-en\">Sorry, this entry is only available in <a href=\"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/38639\" class=\"qtranxs-available-language-link qtranxs-available-language-link-tr\" title=\"Turkish\">Turkish<\/a>. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.<\/p><p><strong>Ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde yeniden \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan CERN\u2019de m\u00fchendisler par\u00e7ac\u0131klar\u0131 6.5 trilyon elektronvolt enerji d\u00fczeyine \u00e7\u0131kartarak d\u00fcnya rekoru k\u0131rd\u0131lar. Daha \u00f6nce \u00e7\u0131k\u0131lan seviye ise 4 TeV\u2019di. Yani art\u0131k LHC %40 daha g\u00fc\u00e7l\u00fc.<\/strong><span id=\"more-71264\"><\/span><\/p>\n<p>ki y\u0131ldan daha uzun s\u00fcren aran\u0131n ard\u0131ndan art\u0131k geli\u015ftirilmi\u015f olan LHC\u2019de muhendisler protonlar\u0131 5 Nisan\u2019da ilk kez \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131rmaya ba\u015flad\u0131lar. 9 Nisan\u2019da ise B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131rc\u0131\u2019s\u0131n\u0131n enerjisini artt\u0131r\u0131p, grafitten yap\u0131lan bloklara \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131rmadan \u00f6nce 30 dakikadan daha uzun bir s\u00fcre boyunca protonlar\u0131n 6.5 TeV\u2019de kalmalar\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131lar.<\/p>\n<p><strong>\u201cDAHA \u00d6NCE K\u0130MSEN\u0130N ARAMADI\u011eI YERLER\u0130 ARAMANIZ GEREK\u0130YOR\u201d<\/strong><\/p>\n<p>LHC\u2019nin ba\u015f m\u00fchendisi Giulia Papotti \u201cBu \u00f6nemli bir kilometre ta\u015f\u0131 oldu fakat esas hedefimiz olan 13 TeV enerji seviyesindeki par\u00e7ac\u0131k \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in bir basamaktan ibaret.\u201d dedi ve \u201cE\u011fer par\u00e7ac\u0131k fizi\u011finde yeni bir \u015feyler bulmak istiyorsan\u0131z, daha \u00f6nce kimsenin aramad\u0131\u011f\u0131 yerleri araman\u0131z gerekiyor. Bu da daha y\u00fcksek enerjiye \u00e7\u0131kmak anlam\u0131na geliyor.\u201d diye ekledi.<\/p>\n<p>\u015eimdi ise m\u00fchendisler LHC\u2019yi saatler boyunca z\u0131t y\u00f6nl\u00fc iki par\u00e7ac\u0131k demetinin g\u00fcvenli ve stabil bir \u015fekilde h\u0131zland\u0131rmas\u0131 i\u00e7in haz\u0131rl\u0131yorlar. Senaryoyu \u201c\u00c7arp\u0131\u015fmalar i\u00e7in huzmeleri 6 ile 10 saat boyunca, art\u0131k verimli \u00e7arp\u0131\u015fmalar elde edemeyece\u011fimiz zamana kadar, s\u00fcreki bir \u015fekilde g\u00f6nderiyoruz. Sonras\u0131nda ise \u00f6nceki i\u015flemden arta kalanlar\u0131 temizleyip s\u00fcreci tekrar ba\u015fa al\u0131yoruz.\u201ddiye a\u00e7\u0131klamakta Papotti.<\/p>\n<p>\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki bir ka\u00e7 hafta boyunca m\u00fchendisler b\u00fct\u00fcn donan\u0131m\u0131n ve yaz\u0131l\u0131m\u0131n uyum i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015famas\u0131 i\u00e7in u\u011fra\u015facaklar ve makine ile huzmelerin parametrelerini ayarlayacaklar. Papotti, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck makinesini yeniden hayata d\u00f6nd\u00fcr\u00fcyoruz ve bu s\u00fcprizlere gebe olabilir yorumunu yap\u0131yor. \u201cBelki, \u00f6rne\u011fin par\u00e7ac\u0131k huzmelerini stabil tutmada problemler ya\u015fayabiliriz ve \u00e7al\u0131\u015fma esnas\u0131nda m\u0131knat\u0131slar\u0131n s\u00fcper iletkenliklerini aniden kaybetmeleri sorunlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fabiliriz. Bu deneysel bir i\u015f; bir yar\u0131s\u0131 neler yapmam\u0131z gerekti\u011fini bilmemizle, di\u011fer yar\u0131s\u0131 ile beklenmeyen problemleri \u00e7\u00f6zmekle ilgili. Deneycilerin verilerini g\u00fcvenli bir \u015fekilde elde edip sevinmelerini sa\u011flamam\u0131z bizim g\u00f6revimiz.\u201d<\/p>\n<p>Enerji rekoru k\u0131r\u0131ld\u0131ktan sonra ufukta ilk proton-proton \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Fizik\u00e7iler yeni enerji seviyelerinde bir \u015feyler ke\u015ffetmeye daha yak\u0131n olacaklar. Fermi Lab\u2019da uygulamal\u0131 fizik\u00e7i olarak g\u00f6rev alm\u0131\u015f ve \u015fu an B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131ndaki CMS deneyi koordinat\u00f6r\u00fc olan Greg Rakness \u201cBu daha y\u00fcksek enerji seviyelerindeki \u00e7arp\u0131\u015fmalar daha \u00f6nce laboratuvar ortam\u0131nda hi\u00e7 g\u00f6r\u00fclememi\u015f par\u00e7ac\u0131klar ortaya \u00e7\u0131karabilir. CMS\u2019de \u00e7al\u0131\u015fan fizik\u00e7iler bu konuda olduk\u00e7a heyecanl\u0131lar \u00e7\u00fcnk\u00fc yeni bir fiziksel olay ke\u015ffetmek her fizik\u00e7inin hayali. Bizim de burada yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey yeni fiziksel \u015feyler ke\u015ffetmek.\u201d demekte.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/static.enerjienstitusu123.netdna-cdn.com\/file\/turkiye-cern-aboneligi-taek-nukleer-atom.jpg\" target=\"_blank\"><img loading=\"lazy\" class=\"  wp-image-35704 aligncenter\" src=\"http:\/\/static.enerjienstitusu123.netdna-cdn.com\/file\/turkiye-cern-aboneligi-taek-nukleer-atom.jpg\" alt=\"turkiye cern aboneligi taek nukleer atom\" width=\"554\" height=\"361\" \/><\/a><\/p>\n<p><strong>B\u00dcY\u00dcK HADRON NED\u0130R?<\/strong><\/p>\n<p>B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 (LHC \u0130ngilizce \u201cLarge Hadron Collider\u201d kelimelerinin ba\u015fharflerinden olu\u015fan k\u0131saltma.) CERN\u2019de 2008 y\u0131l\u0131nda devreye girip y\u00fcksek enerjili par\u00e7ac\u0131k fizi\u011fi deneyleri yap\u0131lmas\u0131na imk\u00e2n verecek bir projedir. \u0130svi\u00e7re \u2013 Fransa s\u0131n\u0131r\u0131nda, daha \u00f6nce kullan\u0131lm\u0131\u015f olan ve yerin 100m alt\u0131nda, \u00e7evresi 27 km uzunlu\u011funda olan LEP t\u00fcnelinde kurulmu\u015ftur. S\u00f6z\u00fc ge\u00e7en t\u00fcnel, \u0130svi\u00e7re-Fransa s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n alt\u0131nda, her iki \u00fclkenin de topraklar\u0131ndad\u0131r. T\u00fcnelin \u00e7ap\u0131 3,8 metredir.Dairesel bir par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 \u2013 \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 olan LHC, \u00f6ncelikli olarak protonlar\u0131 ilave olarak da kur\u015fun (Pb) iyonlar\u0131n\u0131 \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131\u2019na \u00e7ok yak\u0131n bir h\u0131za ula\u015ft\u0131racak sonra da deneylerin merkezlerinde \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131racakt\u0131r. LHC, SPS den alaca\u011f\u0131 450 GeV enerjilik protonlar\u0131 7000 GeV (yahut 7 TeV ) enerjiye \u00e7\u0131karacakt\u0131r. \u0130ki proton demetinin birbirlerine \u00e7ok yak\u0131n ama aksi y\u00f6nde d\u00f6nmelerini sa\u011flamak i\u00e7in s\u00fcperiletken elektrom\u0131knat\u0131slar kullan\u0131l\u0131r. S\u00fcperiletkenlik sa\u011flamak i\u00e7in m\u0131knat\u0131slar -271 dereceye kadar so\u011futmaktad\u0131r ki bu mutlak s\u0131f\u0131r\u0131n sadece 2 derece \u00fczerindedir. \u0130ki proton demeti 4 deney noktas\u0131nda birbirleriyle yakla\u015f\u0131k 40 MHz\u2019te \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131lacakt\u0131r. \u00c7arp\u0131\u015fmalardaki toplam enerji 14 TeV olacakt\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/static.enerjienstitusu123.netdna-cdn.com\/file\/cern-turkiye-uyeligi.jpg\" target=\"_blank\"><img loading=\"lazy\" class=\"  wp-image-35975 aligncenter\" src=\"http:\/\/static.enerjienstitusu123.netdna-cdn.com\/file\/cern-turkiye-uyeligi.jpg\" alt=\"cern turkiye uyeligi\" width=\"554\" height=\"277\" \/><\/a><\/p>\n<p>\u00c7arp\u0131\u015fmalarda \u00fcretilmesi beklenen mikro kara delikler ve gizemli cisimlerin d\u00fcnyay\u0131 yok edece\u011fi ve solucan delikleri ile zamanda yolculu\u011fun m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fi s\u00f6ylentilerine ra\u011fmen CERN bilim insanlar\u0131 b\u00f6yle bir durumun olamayaca\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015flerdir. Standart Modele g\u00f6re LHC\u2019de kara delik olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in gereken \u015fartlar bulunmamaktad\u0131r. Baz\u0131 geni\u015fletilmi\u015f Standart Modellerde bilinen 3 uzay +1 zaman\u2019dan fazla boyutlar oldu\u011fu \u00f6nerilir ve bu boyutlardan dolay\u0131 LHC\u2019de mikro kara deliklerin olu\u015fmas\u0131 beklenir. Ama Hawking radyasyonuna g\u00f6re bu mikro kara delikler \u00e7ok h\u0131zl\u0131 \u0131\u015f\u0131n\u0131m yayarak k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7erisinde kendi kendilerine yok olacaklard\u0131r, yani tamamen zarars\u0131zd\u0131r. Bilim adamlar\u0131n\u0131n bu a\u00e7\u0131klamas\u0131na ra\u011fmen \u00fcnl\u00fc astrofizik\u00e7i Michael Gamabunta bu karadeliklerin b\u00fcy\u00fcyerek d\u00fcnyay\u0131 yok edece\u011fini soylemi\u015ftir.<\/p>\n<p>Sistem iki y\u0131ll\u0131k modernizasyonun ard\u0131ndan 5 Nisan 2015 tarihinde yeniden \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Kaynak: onedio.com<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sorry, this entry is only available in Turkish. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.Ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde yeniden \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan CERN\u2019de m\u00fchendisler par\u00e7ac\u0131klar\u0131 6.5 trilyon elektronvolt enerji d\u00fczeyine \u00e7\u0131kartarak d\u00fcnya rekoru k\u0131rd\u0131lar. Daha \u00f6nce \u00e7\u0131k\u0131lan seviye ise 4 TeV\u2019di. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":38640,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[53],"tags":[22564,22565,12446,63,22566,67,1009,2698,165,22567,22568],"views":1253,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/38639"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=38639"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/38639\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":38642,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/38639\/revisions\/38642"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/38640"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=38639"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=38639"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=38639"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}