{"id":36010,"date":"2015-02-02T11:43:53","date_gmt":"2015-02-02T08:43:53","guid":{"rendered":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/?p=36010"},"modified":"2015-02-02T11:43:53","modified_gmt":"2015-02-02T08:43:53","slug":"karanlik-madde-ve-enerji-nedir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/karanlik-madde-ve-enerji-nedir\/","title":{"rendered":"(Turkish) Karanl\u0131k Madde ve Enerji Nedir?"},"content":{"rendered":"

Sorry, this entry is only available in Turkish<\/a>. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.<\/p>

<\/p>\n

D\u00fcnya\u2019n\u0131n etraf\u0131n\u0131 saran galaksilerin, evrenin sadece y\u00fczde be\u015fini olu\u015fturdu\u011funu bilmek ger\u00e7ekten de \u00e7ok ilgin\u00e7. Geri kalan ise karanl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerjiden olu\u015fuyor.<\/span>\u00a0\u015eu anda CERN\u2019de bu konuyu ara\u015ft\u0131raca\u011f\u0131z. Ama \u00f6nce bu ay evrende neler olmu\u015f k\u0131saca bir g\u00f6z atal\u0131m:<\/strong><\/p>\n

\u2013 IXV uzay meki\u011fi son \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 tamamlad\u0131 ve 11 \u015eubat\u2019taki u\u00e7u\u015funa haz\u0131r hale geldi. Avrupa Uzay Ajans\u0131\u2019na ait ara\u00e7 yeni bir teknoloji ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ve denize
\nini\u015f yapmadan \u00f6nce 400 kilometre h\u0131zla u\u00e7abiliyor.<\/p>\n

\u2013 ExoMars g\u00f6revine \u00e7\u0131kan ilk uzay meki\u011fi \u015fu an kritik bir s\u00fcre\u00e7te. Trace Gas uydusu \u015fu anda Cannes\u2019da \u00f6zel bir odada titre\u015fim testlerine tab\"karanl\u0131k-enerji-ve-madde-28972398923\"i tutuluyor. 2016 y\u0131l\u0131nda Mars\u2019a gidecek ara\u00e7 bu gezegenin atmosferini ara\u015ft\u0131racak.<\/p>\n

\u2013 Geli\u015ftirilen yeni bir sistemle ka\u00e7ak bal\u0131k avc\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve gemi mal sevkiyat\u0131 uydularla izlenebilecek. Sonu\u00e7lar neredeyse e\u015f zamanl\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebiliyor.<\/p>\n

\u2018\u015eimdi karanl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerjinin ne oldu\u011funu biraz daha inceleyelim.\u2019<\/p>\n

Asl\u0131nda karanl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerjinin ne oldu\u011fu tam olarak bilinmiyor ancak bu durum k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde de\u011fi\u015febilir.<\/p>\n

Buras\u0131 CERN. D\u00fcnyan\u0131n en geli\u015fmi\u015f par\u00e7a h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131 \u2018B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131\u2019 burada bulunuyor.<\/p>\n

\u00dc\u00e7 sene \u00f6nce Higgs bozonunu ke\u015ffetti. Bu sene daha b\u00fcy\u00fck i\u015fler bekleniyor.<\/p>\n

Luca Malgeri, Fizik Koordinat\u00f6r\u00fc, CERN: \u2018Bu aletin yap\u0131m\u0131 bitti\u011fi zaman daha ilk g\u00fcn olmad\u0131 birka\u00e7 hafta i\u00e7erisinde yeni bulu\u015flar yapabilece\u011fiz.\u2019<\/p>\n

Bu iyimser tablonun sebebi B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131\u2019n\u0131n ilk kez tam g\u00fc\u00e7le \u00e7al\u0131\u015facak olmas\u0131\u2026 Bu haliyle karanl\u0131k maddenin ne oldu\u011funu bile \u00e7\u00f6zebilir.<\/p>\n

John Ellis, Teorik Fizik\u00e7i, Londra King\u2019s \u00dcniversitesi, CERN: \u2018\u015eu anda B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 enerjisini iki kat art\u0131racak ve bu bize karanl\u0131k madde par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131 ke\u015ffetmemize yard\u0131m edebilecek. Bir protonun a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndan 10 bin, ya da Higgs bozonundan 10 kat daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 bu d\u00f6nem bize ilk kez par\u00e7ac\u0131klar\u0131 olu\u015fturma imkan\u0131 sunuyor.\u2019<\/p>\n

Bu tarz bir ke\u015fif evrensel sonu\u00e7lar\u0131 olacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc gezegen, y\u0131ld\u0131z ve galaksiler karanl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerjinin etkisi alt\u0131nda bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Ancak b\u00f6yle bir bulu\u015fla b\u00fcy\u00fck bir at\u0131l\u0131m ya\u015fanmayacak.<\/p>\n

Avrupa Uzay Ajans\u0131 evreni daha geni\u015f bir alanda g\u00f6zlemleyebilmek i\u00e7in Euclid ad\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir teleskop in\u015fa ediyor.<\/p>\n

Rene Laureijs, Euclid Projesi, Bilim Adam\u0131: \u2018\u015eu anda Euclid teleskobu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Evrenin haritas\u0131n\u0131 \u00e7izmek ve karanl\u0131k madde ve enerji hakk\u0131nda bilinmeyenleri a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmak i\u00e7in bu b\u00fcy\u00fck bir g\u00f6rev. Bu sebeple \u00e7ok geli\u015fmi\u015f bir teleskop in\u015fa ediyoruz.\u2019<\/p>\n

Euclid teleskobu karanl\u0131k maddenin \u00e7ekim g\u00fcc\u00fcn\u00fcn galaksileri nas\u0131l etkiledi\u011fini ve karanl\u0131k enerjinin evrenin geni\u015flemesine nas\u0131l etki etti\u011fini ara\u015ft\u0131racak.<\/p>\n

Bunu \u00e7ok keskin ve detayl\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler elde ederek yapacak.<\/p>\n

Rene Laureijs, Euclid Projesi, Bilim Adam\u0131: \u2018G\u00f6ky\u00fcz\u00fcne bak\u0131p foto\u011fraf \u00e7ekmeye karar verince binada \u00e7al\u0131\u015fan her ne varsa durduruyoruz. Uydulardan net veri elde etmenin tek yolu so\u011fuk gaz kullanmak. \u00c7\u00fcnk\u00fc so\u011fuk gaz g\u00f6r\u00fcnt\u00fclere hi\u00e7 zarar vermiyor ve \u00e7ok net ve keskin sonu\u00e7lar elde ediyoruz.\u2019<\/p>\n

Karanl\u0131k enerji ve maddeyi ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in fizik\u00e7i ve kozmologlar uzay teleskoplar\u0131 ve elektron h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131 kullan\u0131yor.<\/p>\n

Elde ettikleri sonu\u00e7lar ger\u00e7ekten de s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131. Uzayda g\u00f6zlemlenebilen yerler evrenin sadece y\u00fczde be\u015fini olu\u015fturuyor. \u015eunu bir dinleyelim:<\/p>\n

Julien Lesgourges, Teorik Kozmolog, CERN: \u2018\u015eu anda evrenin y\u00fczde 68\u2019inin karanl\u0131k maddeden olu\u015ftu\u011funu biliyoruz. Bu gizemlerle dolu madde, evrenin giderek b\u00fcy\u00fcmesine yol a\u00e7\u0131yor G\u00f6zlemleyebildi\u011fimiz karanl\u0131k madde oran\u0131 ise y\u00fczde 27\u2026 Yani galaksideki y\u0131ld\u0131z ve gezegenlerin hareketlerine etki eden b\u00f6lge buras\u0131. Ayr\u0131ca evrenin geri kalan y\u00fczde be\u015flik k\u0131sm\u0131 da bildi\u011fimiz elementlerden olu\u015fuyor.\u2019<\/p>\n

Karanl\u0131k enerji oran\u0131 ise giderek b\u00fcy\u00fcme kaydediyor.<\/p>\n

Rene Laureijs, Euclid Projesi, Bilim Adam\u0131: \u2018\u0130lgin\u00e7 olan \u015fey ise karanl\u0131k enerjinin giderek artmas\u0131. Neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc evrenimiz zaman ge\u00e7tik\u00e7e geni\u015fliyor. Geni\u015fledik\u00e7e de karanl\u0131k enerji oran\u0131 art\u0131yor. Buna ra\u011fmen normal elementler ve karanl\u0131k madde oran\u0131 ayn\u0131 kal\u0131yor. Sadece \u015fekil de\u011fi\u015ftirebiliyor. Yani karanl\u0131k enerji ile normal elementler aras\u0131ndaki u\u00e7urum giderek art\u0131yor. Yani her ge\u00e7en g\u00fcn evrenin k\u00fctlesi giderek b\u00fcy\u00fcyor ve karanl\u0131k enerji de giderek art\u0131yor.\u2019<\/p>\n

Karanl\u0131k enerji ve karanl\u0131k madde evrendeki bir\u00e7ok gizemin s\u0131rr\u0131n\u0131 da i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131r\u0131yor. Ancak bu iki kavram birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamal\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bilebildi\u011fimiz kadar\u0131 ile aralar\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir fark var.<\/p>\n

Julien Lesgourges, Teorik Kozmolog, CERN: \u2018Karanl\u0131k enerji ve karanl\u0131k maddenin birbirleri ile benzer \u00f6zellikler ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131na dair teoriler \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc. \u015eu andaki bilgi birikimimizle buna cevap verecek olursam iki bilinmeyen aras\u0131nda bir ba\u011f kuracak olursak i\u015fler daha da fazla kar\u0131\u015facakt\u0131r.\u2019<\/p>\n

Bununla birlikte konuyla ilgili a\u015fama kaydediliyor.
\nKaranl\u0131k madde ile ilgili ara\u015ft\u0131rmalar artt\u0131k\u00e7a, bilim adamlar\u0131 da bu gizem dolu s\u0131rr\u0131 er ya da ge\u00e7 a\u00e7\u0131\u011fa kavu\u015fturmak istiyor.<\/p>\n

John Ellis, Teorik Fizik\u00e7i, Londra King\u2019s \u00dcniversitesi, CERN: \u2018Ben \u015f\u00f6yle \u00fcmit ediyorum. 10 sene sonra durup \u015f\u00f6yle diyece\u011fiz \u2018evet uzun bir a\u015fama kaydettik ve karanl\u0131k maddeyi \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131llarda \u00e7\u00f6zece\u011fiz\u2019. Ancak bunun olabilmesi i\u00e7in fizik\u00e7i ve kozmologlar\u0131n birlikte hareket etmesi gerekiyor.\u2019<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 so\u011fudu\u011fu zaman g\u00fc\u00e7 verilecek ve protonlar\u0131 \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131nda birbirleri ile \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131rarak yeni par\u00e7ac\u0131klar elde etmeye \u00e7al\u0131\u015facak.<\/p>\n

Luca Malgeri, Fizik Koordinat\u00f6r\u00fc, CERN: \u2018Orada bir \u015feyler oldu\u011funu biliyoruz ve bunu \u00f6\u011frenmeye u\u011fra\u015f\u0131yoruz. Kafam\u0131zda onlarca soru i\u015fareti var ve B\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 bunlar\u0131n baz\u0131lar\u0131na cevap bulabilir. Umuyoruz ki hepsini cevaplas\u0131n. Bu hen\u00fcz belli de\u011fil.\u2019<\/p>\n

Alplerin ete\u011findeki bu muhte\u015fem makine, karanl\u0131k maddenin, karanl\u0131k enerjinin ve evrenin s\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n

\u2018T\u00fcm sene boyunca Avrupa\u2019da e\u011fitim alan, uzaya giden ve ara\u015ft\u0131rma yapan astrononotlar\u0131 takip edece\u011fiz. \u015eimdi Almanya\u2019n\u0131n K\u00f6ln kentinde bulunan merkezlerine gidip Astronot Akademi\u2019ye konuk olal\u0131m.\u2019<\/p>\n

Frank De Winne, Avrupa Astronot Merkezi Ba\u015fkan\u0131: \u2018Ad\u0131m Frank De Winne, Avrupa Uzay Ajans\u0131\u2019nda astronotum. \u0130ki \u00e7ocu\u011fum var. yar\u0131\u015fmaya Malatya\u2019dan kat\u0131l\u0131yorum. \u015eu anda Avrupa Astronot Merkezi\u2019ndesiniz. Uluslararas\u0131 Uzay \u0130stasyonu\u2019na giden b\u00fct\u00fcn astronotlar burada e\u011fitim al\u0131yor.<\/p>\n

Andreas Mogensen,Astronot, Avrupa Uzay Ajans\u0131:\u2018Avrupa Astronot Merkezi\u2019nin e\u011fitim s\u0131n\u0131f\u0131na ho\u015fgeldiniz.\u2019<\/p>\n

\u2018Burada sadece makine ve sistemlerin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda onlar\u0131 nas\u0131l tamir edece\u011fimizi de \u00f6\u011freniyoruz.\u2019<\/p>\n

\u20182015 \u00e7ok heyecan verici bir y\u0131l. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu sene uzayda \u00fc\u00e7 tane astronotumuz olacak ve ayr\u0131ca bir Amerikal\u0131 ve bir Rus astronot da b\u00fct\u00fcn sene boyunca bizimle \u00e7al\u0131\u015facak.\u2019<\/p>\n

\u2018Benim i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck zorluk Rus\u00e7a konu\u015fmak. Ben matematik ve bilim insan\u0131y\u0131m. B\u00fct\u00fcn e\u011fitimler Rusya\u2019da ve Rus\u00e7a olacak. Ayr\u0131ca Rus tak\u0131m arkada\u015flar\u0131m\u0131z ile de konu\u015fmak zorunday\u0131z.\u2019<\/p>\n

Kaynak:\u00a0euronews<\/a><\/p>\n

<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sorry, this entry is only available in Turkish. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language. D\u00fcnya\u2019n\u0131n etraf\u0131n\u0131 saran galaksilerin, evrenin sadece y\u00fczde be\u015fini olu\u015fturdu\u011funu bilmek ger\u00e7ekten de \u00e7ok ilgin\u00e7. Geri kalan ise karanl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerjiden […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":36011,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[53],"tags":[21173,12446,63,3136,20338,20339,1009,21174,21175],"views":693,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36010"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=36010"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36010\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":36012,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36010\/revisions\/36012"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/36011"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=36010"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=36010"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=36010"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}