{"id":28760,"date":"2014-07-02T18:00:18","date_gmt":"2014-07-02T15:00:18","guid":{"rendered":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/?p=28760"},"modified":"2014-07-02T18:00:18","modified_gmt":"2014-07-02T15:00:18","slug":"uygulanan-tavan-fiyat-uygulamasinin-genel-degerlendirmesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/uygulanan-tavan-fiyat-uygulamasinin-genel-degerlendirmesi\/","title":{"rendered":"(Turkish) Uygulanan Tavan Fiyat Uygulamas\u0131n\u0131n Genel De\u011ferlendirmesi…"},"content":{"rendered":"

Sorry, this entry is only available in Turkish<\/a>. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.<\/p>

Enerji Piyasas\u0131 D\u00fczenleme Kurulu (EPDK) ba\u015fkan\u0131 Sn. Mustafa Y\u0131lmaz, 24 Haziran 2014 tarihinde akaryak\u0131t da\u011f\u0131t\u0131m \u015firketlerinin temsilcileri ile bir araya geldi\u011fi toplant\u0131da \u015firketlerin yapt\u0131\u011f\u0131 indirimin tatmin edici olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, motorinde 4 kuru\u015f civar\u0131nda daha indirim yap\u0131lmamas\u0131 durumunda tekrar tavan fiyat uygulamas\u0131na ge\u00e7ilebilece\u011fi sinyalini vermi\u015fti.<\/span> Da\u011f\u0131t\u0131m \u015firketleri bu toplant\u0131 sonras\u0131nda benzin fiyatlar\u0131n\u0131 ortalamada 1 kuru\u015f, motorin fiyatlar\u0131n\u0131 ise 2 kuru\u015f civar\u0131nda indirmi\u015ftir.<\/strong><\/p>\n

26 Haziran 2014 tarihinde yap\u0131lan EPDK toplant\u0131s\u0131nda tavan fiyat uygulamas\u0131 g\u00fcndeme al\u0131nmam\u0131\u015f, fakat piyasadaki fiyat olu\u015fumlar\u0131n\u0131n yak\u0131nda incelenece\u011fi bildi\"uygulanan-tavan-fiyat-uygulamasinin-genel-degerlendirmesi\"<\/a>rilmi\u015ftir. Bu yaz\u0131da, T\u00fcrkiye\u2019de akaryak\u0131t fiyatlar\u0131na uygulanan tavan fiyat uygulamas\u0131n\u0131n enerji piyasas\u0131ndaki olas\u0131 etkileri ele al\u0131nmaktad\u0131r.<\/p>\n

Piyasa d\u00fczenlemelerinin temel ama\u00e7lar\u0131<\/h2>\n

Kamu m\u00fclkiyetindeki i\u015fletmelerin \u00f6zel sekt\u00f6re devrinin tarihi her ne kadar \u00e7ok eskiye dayansa da, \u0130ngiltere\u2019de Margaret Thatcher\u2019in iktidara gelmesinden sonra \u00f6zelle\u015ftirmeler d\u00fcnya genelinde yeni bir h\u0131z kazanm\u0131\u015f ve bir\u00e7ok \u00fclke, kamu iktisadi i\u015fletmelerini \u00f6zel sekt\u00f6re devretmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu i\u015fletmelerin bir\u00e7o\u011fu, \u00f6zellikle de telekom\u00fcnikasyon, elektrik, do\u011fal gaz ve su temini, hava ve demiryolu \u015firketleri, havalimanlar\u0131 gibi i\u015fletmeler, ana faaliyet alanlar\u0131nda tekel konumunda bulunmaktayd\u0131. Bu i\u015fletmelerin \u00f6zel sekt\u00f6re devri, \u00f6zel \u015firketlerin fiyatland\u0131rma konusundaki davran\u0131\u015flar\u0131 ile ilgili ciddi kayg\u0131lar\u0131n olu\u015fmas\u0131na da yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Zira \u00f6zel \u015firketlerin temel amac\u0131 k\u00e2r elde etmek oldu\u011fu i\u00e7in, \u00f6zelle\u015ftirilen \u015firketlerin \u00e7ok y\u00fcksek fiyat uygulayaca\u011f\u0131, bunun da t\u00fcketicileri olumsuz etkileyece\u011fi ve ekonomik etkinli\u011fin d\u00fc\u015f\u00fcrece\u011fi ifade ediliyordu.<\/p>\n

\u00d6zelle\u015ftirme yaparken, ilgili t\u00fcm taraflar\u0131n, yani \u00fcreticilerin, t\u00fcketicilerin, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n, kamu kesiminin ve \u00e7evresel etkiler dolay\u0131s\u0131yla da \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 koruyacak bir yol bulunmas\u0131 gerekiyordu. Kamu iktisadi te\u015fekk\u00fcllerinin \u00f6zelle\u015ftirilmesindeki temel ama\u00e7, piyasalar\u0131n serbestle\u015ftirilmesi, rekabet ortam\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 ve b\u00f6ylece etkinli\u011fi art\u0131rarak ekonomik kaynaklar\u0131n daha verimli kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 ve toplumsal refah\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131. Ancak, elektrik, do\u011fal gaz, su iletimi gibi baz\u0131 alanlarda birden fazla \u015firketin olmas\u0131 olanaks\u0131zd\u0131r. Di\u011fer alanlarda ise piyasaya yeni firmalar\u0131n girmesi zaman almaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, \u00f6zelle\u015ftirilen piyasalarda ekonomik etkinli\u011fi art\u0131rmak, etkin kaynak kullan\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamak ve firmalar\u0131n y\u00fcksek fiyat uygulayarak ekonomik y\u00f6nden zay\u0131f olan t\u00fcketicilerin refah d\u00fczeyini d\u00fc\u015f\u00fcrmelerinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7in, serbestle\u015ftirilen piyasalar\u0131 denetlemek ve toplum yarar\u0131na olacak \u015fekilde fiyat belirlemelerini sa\u011flamak amac\u0131yla piyasa denetleme ve d\u00fczenleme kurullar\u0131 olu\u015fturulmu\u015ftur.<\/p>\n

\u00dcretilen bir mal\u0131n toplum a\u00e7\u0131s\u0131ndan en uygun fiyat\u0131 d\u00fczeyi, \u00fcretimin marjinal maliyetine e\u015fit oldu\u011fu noktad\u0131r. Ancak, tekel piyasas\u0131nda mal fiyat\u0131n\u0131n bu d\u00fczeyde tespit edilmesi, firman\u0131n zarar etmesine ve dolay\u0131s\u0131yla da piyasadan \u00e7ekilmesine yol a\u00e7abilir. E\u011fer tekel \u00fcretimi s\u00fcbvanse edilemiyorsa, mal fiyat\u0131n\u0131n, \u00fcretimin t\u00fcm ekonomik maliyetlerini kar\u015f\u0131layacak ve \u201cmakul\u201d bir k\u00e2r b\u0131rakacak kadar y\u00fckseltilmesi gerekecektir. Dolay\u0131s\u0131yla, d\u00fczenleme kurullar\u0131, firmalar\u0131n makul k\u00e2r elde edebilecek kadar fiyat uygulamalar\u0131na izin vermi\u015f, bu d\u00fczeyin \u00fczerine \u00e7\u0131kan fiyat art\u0131\u015flar\u0131n\u0131 da \u00e7e\u015fitli mekanizmalarla engellemi\u015ftir. Genel kabul g\u00f6ren iktisadi d\u00fc\u015f\u00fcnceye g\u00f6re, piyasada rekabet art\u0131nca hem fiyatlar d\u00fc\u015fmekte, hem de verimlilik ve ekonomik etkinlik artmaktad\u0131r. Bu y\u00fczden de d\u00fczenleme kurumlar\u0131n\u0131n temel hedefi, rekabet\u00e7i ve iyi i\u015fleyen bir piyasa olu\u015fumunu sa\u011flamak olmu\u015ftur. Rekabet\u00e7i piyasa olu\u015fturulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131rken de, firmalar\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fcksek fiyat belirlemesinin ve t\u00fcketicilerin zarara u\u011framas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fc al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Fiyat Kontrol Mekanizmalar\u0131<\/h2>\n

Piyasa d\u00fczenleme kurullar\u0131, hem t\u00fcketicileri korumak, hem de etkin kaynak da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamak amac\u0131yla de\u011fi\u015fik y\u00f6ntemlerle piyasalarda olu\u015fan fiyatlara m\u00fcdahale etmi\u015flerdir. Bu ama\u00e7la iki farkl\u0131 y\u00f6ntem yayg\u0131n olarak kullan\u0131lagelmi\u015ftir.<\/p>\n

Bu y\u00f6ntemlerden biri, \u00f6zellikle ABD\u2019de yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan, azami k\u00e2r s\u0131n\u0131rland\u0131rmas\u0131d\u0131r. Bu y\u00f6nteme g\u00f6re, firmalar, \u00fcretim ve yat\u0131r\u0131m maliyetlerini kar\u015f\u0131layacak ve piyasa rekabet\u00e7i olmu\u015f olsayd\u0131 elde etmi\u015f olacaklar\u0131 makul d\u00fczeyde k\u00e2r elde edebilecek \u015fekilde belirleyebilirler. \u00d6rne\u011fin, bir ekonomide yat\u0131r\u0131mlar\u0131n ortalama k\u00e2rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 %7 ise, firmalara, t\u00fcm \u00fcretim maliyetlerini kar\u015f\u0131lad\u0131ktan sonra en fazla %7 k\u00e2r b\u0131rakacak \u015fekilde fiyat belirleme yetkisi verilmektedir. Bir di\u011feri ise, \u0130ngiliz iktisat\u00e7\u0131 Stephen Littlechild taraf\u0131ndan \u00f6nerilen, \u201cRPI-X\u201d ve \u201cfiyat tavan\u0131\u201d (price-cap) denen ve fiyat art\u0131\u015f oran\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayan bir fiyat kontrol mekanizmas\u0131d\u0131r. Burada, RPI toptan sat\u0131\u015f fiyat endeksini, X ise d\u00fczenleme kurulunun tespit etti\u011fi bir oran\u0131d\u0131r. Bu sistemde firmalar\u0131n \u00fcr\u00fcn fiyatlar\u0131na yapaca\u011f\u0131 zam oran\u0131, RPI-X de\u011feri ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, firman\u0131n girdilerinin maliyeti %8 oran\u0131nda artm\u0131\u015fsa ve X = %2 ise, bu durumda firmalar \u00fcr\u00fcnlerine en fazla %8-%2=%6 oran\u0131nda zam yapabilmektedir. B\u00f6ylece, firmalar\u0131n k\u00e2r elde edebilmeleri i\u00e7in belirlenen X de\u011ferinden daha y\u00fcksek bir oranda verimlilik art\u0131\u015f\u0131 sa\u011flamalar\u0131 gerekmektedir .<\/p>\n

Burada vurgulanmas\u0131 gereken bir husus da, her iki fiyat kontrol mekanizmas\u0131nda da \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlerin her biri i\u00e7in ayr\u0131 bir s\u0131n\u0131r \u00f6n g\u00f6r\u00fclmedi\u011fidir. Hem azami k\u00e2r s\u0131n\u0131rlamas\u0131nda, hem de \u201ctavan-fiyat\u201d uygulamas\u0131nda, firmalar \u00fcretti\u011fi her bir mal\u0131n fiyat\u0131n\u0131, belirlenen kullara ba\u011fl\u0131 kalmak \u015fart\u0131yla, istedi\u011fi gibi tespit edebilmektedir. \u00dcretilen her bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn fiyat\u0131 belirlenen s\u0131n\u0131rlar \u00e7er\u00e7evesinde de\u011fi\u015ftirilebilece\u011finde, firmalar fiyat tespit ederken talep ko\u015fullar\u0131n\u0131 da dikkate alabilmektedirler. Fiyatlar belirlenirken hem arz, hem de talep ko\u015fullar\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, fiyat k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n\u0131n kaynak tahsisat\u0131 \u00fczerindeki etkisi de en aza inmektedir.<\/p>\n

Her iki fiyat kontrol mekanizmas\u0131 da iktisat yaz\u0131n\u0131nda yeterince incelenmi\u015f ve her ikisinin de, kaynak kullan\u0131m\u0131nda g\u00f6reli etkinli\u011fini sa\u011flayabilece\u011fi ve dolay\u0131s\u0131yla toplum a\u00e7\u0131s\u0131ndan en uygun fiyat d\u00fczeylerini temin edebilece\u011fi g\u00f6sterilmi\u015ftir . Bu fiyat d\u00fczeyleri, s\u00f6z konusu fiyatlar\u0131n nas\u0131l hesaplanabilece\u011fini ilk g\u00f6steren iktisat\u00e7\u0131 F.P. Ramsey\u2019in onuruna \u201cRamsey fiyatlar\u0131\u201d olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Ramsey fiyatlar\u0131, piyasa dinamiklerini de dikkate almaktad\u0131r. Buna g\u00f6re, toplumsal a\u00e7\u0131dan en uygun fiyat d\u00fczeylerinin, talebin fiyat esneklikleri ile ters orant\u0131l\u0131d\u0131r. Yani talebin fiyat esnekli\u011fi, yani fiyat de\u011fi\u015fimlerine olan duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ne kadar d\u00fc\u015f\u00fckse, fiyat\u0131 da bir o kadar y\u00fcksek olur .<\/p>\n

EPDK taraf\u0131nda uygulanan tavan fiyatlar\u0131<\/h2>\n

5015 Say\u0131l\u0131 Petrol Piyasas\u0131 Kanunun 10 maddesinde \u201cPetrol al\u0131m sat\u0131m\u0131nda fiyatlar en yak\u0131n eri\u015filebilir d\u00fcnya serbest piyasa ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re olu\u015fur\u201d denmektedir. Ayr\u0131ca, yine ayn\u0131 madde gere\u011fince, \u201c\u2026petrol piyasas\u0131nda faaliyetleri veya rekabeti engelleme, bozma veya k\u0131s\u0131tlama amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan veya bu etkiyi do\u011furan veya do\u011furabilecek nitelikte anla\u015fma veya eylemlerin piyasa d\u00fczenini bozucu etkiler olu\u015fturmas\u0131 halinde, gerekli i\u015flemlerin ba\u015flat\u0131lmas\u0131yla birlikte, her seferinde iki ay\u0131 a\u015fmamak \u00fczere, faaliyetlerin her a\u015famas\u0131nda, b\u00f6lgesel veya ulusal d\u00fczeyde uygulanmak i\u00e7in taban ve\/veya tavan fiyat tespitine ve gerekli tedbirlerin al\u0131nmas\u0131na Kurum (EPDK) yetkilidir.\u201d<\/p>\n

EPDK, bu yetkiye dayanarak ilk defa 25 Haziran 2009 tarihinde T\u00fcrkiye\u2019de akaryak\u0131t fiyatlar\u0131n\u0131n en yak\u0131n eri\u015filebilir serbest piyasa fiyatlar\u0131ndan sapt\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle benzin ve motorin fiyatlar\u0131na tavan fiyat uygulamas\u0131na gitmi\u015ftir. Buna g\u00f6re, da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 ve bayilerin toplam fiyat marjlar\u0131 bezin i\u00e7in litrede 20 kuru\u015f, motorinde 30 kuru\u015f, k\u0131rsal motorinde ise 27,5 kuru\u015f ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130kinci tavan fiyat karar\u0131 ise, 20 Mart 2014 tarihinde al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6nceki tavan fiyat uygulamas\u0131ndan farkl\u0131 olarak, ikinci tavan fiyat uygulamas\u0131nda rafineri fiyat marj\u0131na da bir s\u0131n\u0131rland\u0131rma getirilmi\u015ftir. B\u00f6ylece, rafineri marj tavan\u0131 CIF MED fiyat\u0131n\u0131n %1 fazlas\u0131, da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 ve bayi marjlar\u0131n\u0131n tavan\u0131 ise, hem benzin, hem de motorinde litrede 37 kuru\u015fla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de akaryak\u0131tlara uygulanan tavan fiyatlar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirmesi<\/h2>\n

T\u00fcrkiye\u2019de akaryak\u0131ta uygulanan tavan fiyatlar\u0131 ile ilgili sorunlar\u0131n temeli, 5015 Say\u0131l\u0131 Petrol Piyasas\u0131 Kanunu\u2019na dayanmaktad\u0131r. Kanunun amac\u0131 birinci maddede \u015f\u00f6yle belirtilmektedir: \u201cBu Kanunun amac\u0131; yurt i\u00e7i ve yurt d\u0131\u015f\u0131 kaynaklardan temin olunan petrol\u00fcn do\u011frudan veya i\u015flenerek g\u00fcvenli ve ekonomik olarak rekabet ortam\u0131 i\u00e7erisinde kullan\u0131c\u0131lara sunumuna ili\u015fkin piyasa faaliyetlerinin \u015feffaf, e\u015fitlik\u00e7i ve istikrarl\u0131 bi\u00e7imde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi i\u00e7in y\u00f6nlendirme, g\u00f6zetim ve denetim faaliyetlerinin d\u00fczenlenmesini sa\u011flamakt\u0131r\u201d. Bu maddeden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, kanun temel amac\u0131, petrol \u00fcr\u00fcnlerinin t\u00fcketicilere g\u00fcvenli ve ekonomik olarak temin edilmesini sa\u011flamakt\u0131r. Oysa bir kanunun amac\u0131, toplumun sadece belirli bir kesiminin de\u011fil, t\u00fcm taraflar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131, yani kamu yarar\u0131n\u0131 korumak olmas\u0131 gerekirdi. Mevcut haliyle, kanun sadece t\u00fcketicilerin \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 temel almaktad\u0131r.<\/p>\n

Kanunun 10 Maddesinde, en yak\u0131n eri\u015filebilir d\u00fcnya serbest piyasas\u0131nda olu\u015fan fiyatlara at\u0131f yap\u0131lmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019deki uygulamalara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, referans piyasa olarak Akdeniz piyasas\u0131n\u0131n yak\u0131ndan takip edildi\u011fi ve burada olu\u015fan fiyatlar\u0131n resmi d\u00f6viz kuru \u00fczerinden T\u00fcrk Liras\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclerek yurt i\u00e7i fiyatlarla k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Yurti\u00e7i piyasada olu\u015fan fiyatlar\u0131n Akdeniz piyasas\u0131ndaki fiyatlardan daha y\u00fcksek seyretti\u011fi tespit edilirse, bu durum T\u00fcrkiye akaryak\u0131t piyasas\u0131n\u0131n referans piyasadan uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde yorumlanmakta ve m\u00fcdahale edilmektedir. \u0130ktisat yaz\u0131n\u0131nda, farkl\u0131 piyasalar\u0131n beraber hareket etmesi durumunda bile k\u0131sa vadeli sapmalar olabilece\u011fi, ancak piyasa dinamiklerinin bu sapmalar\u0131 uzun vadede d\u00fczeltece\u011fi genel kabul g\u00f6ren bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla, piyasalar\u0131n birbirinden uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 iddia ediliyorsa, bunun i\u00e7in fiyatlar\u0131n ciddi oranda sapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve d\u00fczelme e\u011filiminde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren sa\u011flam iktisadi kan\u0131tlar\u0131n ortaya konmas\u0131 gerekmektedir. Aksi durumda, k\u0131sa vadeli ve do\u011fas\u0131 gere\u011fi ge\u00e7ici nitelikte olan sapmalara m\u00fcdahaleler, toplumun tamam\u0131 i\u00e7in zararl\u0131 sonu\u00e7lara yol a\u00e7abilir.<\/p>\n

K\u0131sa vadeli k\u0131yaslamalar\u0131n yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 sorunlardan biri de, uluslar aras\u0131 ticaretteki gecikmelerin ve stok maliyetlerinin dikkate al\u0131nmamas\u0131d\u0131r. \u00dcr\u00fcnlerin uluslar aras\u0131 piyasalardan bir-iki g\u00fcnde temin edilemeyece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, e\u011fer firmalar fiyatlar\u0131n ciddi oranda sapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etse ve bu sapmay\u0131 giderecek \u015fekilde davranmak isteseler bile mallar\u0131n ithal edilmesi ve piyasaya s\u00fcr\u00fclmesi ciddi zaman almaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, petrol fiyatlar\u0131 ve d\u00f6viz kurlar\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 oynakt\u0131r. Bu y\u00fczden de ithalat\u00e7\u0131lar ciddi fiyat riskleri ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. Fiyat k\u0131s\u0131tlamas\u0131, daha \u00f6nce temin edilen ve stoklarda haz\u0131r bulunan akaryak\u0131t maliyetlerini dikkate almad\u0131\u011f\u0131ndan, tavan fiyat uygulamas\u0131 firmalara ek mali y\u00fck getirmektedir.<\/p>\n

Tavan fiyat uygulamalar\u0131, piyasa dinamiklerini yeterince dikkate almamaktad\u0131r. Piyasalarda olu\u015fan fiyat farkl\u0131l\u0131klar\u0131, yurti\u00e7i ve yurt d\u0131\u015f\u0131 ani arz ve talep de\u011fi\u015fikliklerinden de kaynaklanabilmektedir. Arz, talepteki de\u011fi\u015fmelere h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde uyarlanam\u0131yorsa, ani talep art\u0131\u015flar\u0131 fiyatlar\u0131n da artmas\u0131na yol a\u00e7acakt\u0131r. Bir\u00e7ok g\u00f6zlemci, Haziran 2014 d\u00f6neminde T\u00fcrkiye\u2019de akaryak\u0131t fiyatlar\u0131nda g\u00f6zlemlenen art\u0131\u015flar\u0131n, k\u0131smen Irak\u2019taki geli\u015fmelere ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu ifade etmi\u015ftir. Irak\u2019taki i\u00e7 huzursuzluklar, bu \u00fclkedeki akaryak\u0131t arz\u0131n\u0131 ciddi oranda azaltm\u0131\u015f ve dolay\u0131s\u0131yla, ba\u015fta kom\u015fu \u00fclkeler olmak \u00fczere d\u0131\u015f d\u00fcnyadan ithalat talebini art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Uluslar aras\u0131 piyasalar\u0131n Irak\u2019taki geli\u015fmelere tepki verdi\u011fi bilinmektedir. Ancak, do\u011fal olarak, Irak\u2019a kom\u015fu olan \u00fclkeler bu durumdan daha \u00e7ok etkilenmektedir. Uluslar aras\u0131 piyasalardan Irak\u2019a akaryak\u0131t temini zaman ald\u0131\u011f\u0131ndan, Irak\u2019\u0131n T\u00fcrkiye\u2019den ve di\u011fer kom\u015fu \u00fclkelerden daha \u00e7ok \u00fcr\u00fcn talep etmesi, yurti\u00e7i fiyatlar \u00fczerinde daha \u00e7ok bask\u0131 olu\u015fturacakt\u0131r. Bu durumda, yurti\u00e7i fiyatlar Akdeniz piyasas\u0131ndan ciddi oranda farkl\u0131la\u015fabilir. Ancak, b\u00f6ylesi bir durumda fiyat k\u0131s\u0131tlamas\u0131na gitmek, sadece \u00fclkenin akaryak\u0131t piyasas\u0131n\u0131 de\u011fil, d\u0131\u015f ticaretini de olumsuz y\u00f6nde etkileyecektir.<\/p>\n

\u00d6nceki fiyat k\u0131s\u0131tlamas\u0131ndan farkl\u0131 olarak, son fiyat k\u0131s\u0131tlamas\u0131nda rafineri fiyat marjlar\u0131na da bir k\u0131s\u0131tlama getirilmi\u015ftir. Yukar\u0131da da \u00f6zetle bahsedildi\u011fi \u00fczere, T\u00fcrkiye\u2019deki fiyat k\u0131s\u0131tlamalar\u0131, ayl\u0131k fiyat farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 dikkate almakta, stok ve \u00fcretim maliyetlerini g\u00f6z ard\u0131 etmektedir. Petrol fiyatlar\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 dalgalanmalar g\u00f6sterdi\u011finden, rafineri fiyatlar\u0131na k\u0131s\u0131tlama getirilmesi, rafinerileri ve burada \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ileri olumsuz etkileyecektir. Ayr\u0131ca, referans al\u0131nan Avrupa piyasalar\u0131ndaki \u00fcreticiler, Avro b\u00f6lgesinde bulunmaktad\u0131r. Bu \u00fcreticiler, petrol fiyatlar\u0131ndaki dalgalanmalar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, Avro\/Dolar paritesindeki dalgalanmalardan kaynaklanan risklere maruz kalmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019deki rafineriler ise, petrol fiyatlar\u0131ndaki dalgalanmalar ve TL\/Dolar kurundaki dalgalanmadan kaynaklanan risklere maruz kalmaktad\u0131r. Rafineri fiyat marjlar\u0131na k\u0131s\u0131tlama getirilmesi, T\u00fcrk \u00fcreticileri, ilave olarak Dolar\/Avro ve Avro\/TL kurlar\u0131ndaki dalgalanmalardan kaynaklanan risklere de maruz b\u0131rakmakta ve dolay\u0131s\u0131yla ilave mali y\u00fckler getirmektedir. Bu da, T\u00fcrk firmalar\u0131n uluslar aras\u0131 rekabet g\u00fcc\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcrmektedir.<\/p>\n

\u00d6zellikle son uygulanan tavan fiyat k\u0131s\u0131tlamas\u0131, sadece ithal fiyatlar\u0131n\u0131 temel alm\u0131\u015f, yat\u0131r\u0131m ve \u00fcretim maliyetlerini tamam\u0131yla g\u00f6z ard\u0131 etmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla, Avrupa piyasalar\u0131na referansla belirlenen fiyat k\u0131s\u0131tlamas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019de \u00fcretimi cezaland\u0131rarak ithalat\u0131 te\u015fvik etmektedir. Ayr\u0131ca, ister yurt i\u00e7i, isterse de yurt d\u0131\u015f\u0131ndaki mevcut rafineriler, yat\u0131r\u0131m maliyetleri kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015fsa, belirli bir noktaya kadar fiyat indirimlerinden zarar g\u00f6rmez. Ancak, b\u00f6ylesi fiyat k\u0131s\u0131tlamalar\u0131, rafinaj kapasitesine yeni yat\u0131r\u0131mlar\u0131 ciddi \u015fekilde etkilemektedir. Bu y\u00fczden de fiyat k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 yurt i\u00e7i yat\u0131r\u0131mlar\u0131 cayd\u0131r\u0131c\u0131 hale getirmekte ve as\u0131l korumak istedi\u011fi t\u00fcketicileri bile uzun vadede olumsuz y\u00f6nde etkilemektedir.<\/p>\n

Fiyat k\u0131s\u0131tlamalar\u0131, fiyat mekanizmas\u0131n\u0131 bozmakta ve kaynaklar\u0131n etkin tahsisini \u00f6nlemektedir. Fiyat k\u0131s\u0131tlamas\u0131na gidildi\u011fi zaman firmalar verimlilik art\u0131\u015f\u0131 sa\u011flayacak alanlara ay\u0131rabilece\u011fi kaynaklar\u0131, daha ucuz \u00fcr\u00fcn bulmak, anla\u015fma ko\u015fullar\u0131n\u0131 m\u00fczakere etmek, finansman kaynaklar\u0131 bulmak gibi verimsiz i\u015flere tahsis etmektedirler. Bu durum etkin kaynak kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6nlemekte ve dolay\u0131s\u0131yla, hem sekt\u00f6r\u00fcn, hem de b\u00fct\u00fcn \u00fclke ekonomisinin geli\u015fmesini engellemektedir.<\/p>\n

Son tavan fiyat uygulamas\u0131nda, t\u00fcm akaryak\u0131t t\u00fcrlerine ayn\u0131 fiyat marj\u0131 getirilmi\u015ftir. Oysa, t\u00fcketicileri korumak i\u00e7in konan fiyat k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n\u0131n, piyasa dinamiklerini ve talep ko\u015fullar\u0131n\u0131 da dikkate olmas\u0131 gerekmektedir. Getirilen fiyat marjlar\u0131n\u0131n, hem t\u00fcketiciler, hem de genel olarak toplum a\u00e7\u0131s\u0131ndan uygun olabilmesi i\u00e7in, fiyat s\u0131n\u0131rlamalar\u0131 talebin fiyata olan duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re belirlenmelidir. \u00d6rne\u011fin, EPDK\u2019n\u0131n May\u0131s ay\u0131 i\u00e7in yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Petrol Piyasas\u0131 Fiyatland\u0131rma Raporuna g\u00f6re, toptanc\u0131lar\u0131n benzinde fiyat marj\u0131 litre i\u00e7in 6 kuru\u015f, motorin i\u00e7inse 2 kuru\u015f olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Ancak, fiyat s\u0131n\u0131rlamas\u0131n\u0131n etkin ola bilemesi i\u00e7in, benzinde fiyat marj\u0131 6 kuru\u015fken, motorinde 15,03 kuru\u015f olmas\u0131 gerekirdi . T\u00fcketicileri korumak i\u00e7in getirilen fiyat k\u0131s\u0131tlamas\u0131, t\u00fcketicilerin tamam\u0131 i\u00e7in yararl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, toplumsal refah da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 da bozmu\u015f ve b\u00f6ylece kamu yarar\u0131na ciddi zararlar vermi\u015ftir.<\/p>\n

Politika \u00d6nerileri<\/h2>\n

Yukar\u0131da da \u00f6zetle a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 gibi, T\u00fcrkiye akaryak\u0131t piyasas\u0131ndaki sorunlar\u0131n temelinde 5015 Say\u0131l\u0131 Petrol Piyasas\u0131 Kanunu\u2019nun getirdi\u011fi yakla\u015f\u0131m yatmaktad\u0131r. Zira bu kanun, kamu yarar\u0131 veya toplumun t\u00fcm bile\u015fenlerinin \u00e7\u0131kar\u0131 veya menfaati de\u011fil, sadece t\u00fcketicilerin \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 temel alan bir yakla\u015f\u0131m benimsemi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla, s\u00f6z konusu yasan\u0131n \u201cAma\u00e7 ve Kapsam\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 birinci maddesinin, kamu yarar\u0131n\u0131 veya t\u00fcm piyasa payda\u015flar\u0131n\u0131n ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 da g\u00f6zetecek ve koruyacak \u015fekilde d\u00fczeltilmesi gerekmektedir. Toplumun sadece belirli bir kesiminin dikkate al\u0131nmas\u0131, genel olarak toplumsal s\u00f6zle\u015fme ruhuna ayk\u0131r\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Kanunun 10. Maddesi petrol piyasas\u0131nda rekabeti engelleyecek davran\u0131\u015flar\u0131 \u00f6nleme yetkisini EPDK\u2019ya verilmi\u015ftir. EPDK ayn\u0131 zamanda, petrol piyasas\u0131nda faaliyet g\u00f6sterecek firmalara izin belgesi (lisans) vermek ve onlar\u0131 denetlemekle yetkili bir kurum oldu\u011fundan, EPDK\u2019ya b\u00f6ylesi bir yetki verilmesi, firmalar\u0131n kurulla olan ili\u015fkilerinde m\u00fczakere g\u00fcc\u00fcn\u00fc ciddi oranda azaltmaktad\u0131r. Bu, ayr\u0131ca, \u00e7\u0131kar ve yetki \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131na veya yetkinin k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lmas\u0131na da yol a\u00e7abilir. Dolay\u0131s\u0131yla, Petrol Piyasas\u0131 Kanununda de\u011fi\u015fikli\u011fe gidilerek, rekabeti \u00f6nleyici tedbirleri alma yetkisinin Rekabet Kurumuna verilmesi gerekmektedir.<\/p>\n

Piyasa d\u00fczenleme kurullar\u0131n\u0131n temel amac\u0131, herhangi bir grubu korumaktan ziyade, rekabet\u00e7i ve iyi i\u015fleyen bir piyasa ortam\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131d\u0131r. Her ne kadar en b\u00fcy\u00fck 10 \u015firketin piyasa pay\u0131 %83 civar\u0131nda olsa da, piyasada yeteri say\u0131da faal \u015firket bulunmaktad\u0131r. Zira 2014 y\u0131l\u0131 Haziran ay\u0131 itibariyle T\u00fcrkiye akaryak\u0131t piyasas\u0131nda ge\u00e7erli da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 yetki belgesine sahip 83 firma bulunmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, T\u00fcrkiye akaryak\u0131t piyasas\u0131nda fiyat kontrol mekanizmas\u0131 terk edilmeli ve e\u011fer rekabeti engelleyici davran\u0131\u015flar tespit edilirse de, bunun Rekabet Kanunu \u00e7er\u00e7evesinde engellenmesi gerekmektedir.<\/p>\n

EPDK, Avrupa piyasalar\u0131n\u0131 referans almak yerine, uluslar aras\u0131 alanda referans noktas\u0131 olarak kabul edilebilecek bir piyasa olu\u015fturmak \u00fczerine odaklanmal\u0131d\u0131r. T\u00fcrkiye, uzun zamandan beri, b\u00f6lgesinin enerji merkezi olmay\u0131 hedeflemektedir. Kanunla EPDK\u2019ya piyasaya ihtiyari ve mesnetsiz m\u00fcdahale etme yetkisi verilmi\u015f olmas\u0131, uluslar aras\u0131 \u015firketlerin piyasaya olan g\u00fcvenini sarsmakta ve dolay\u0131s\u0131yla, piyasaya yeni firmalar\u0131n girmesini ve yeni yat\u0131r\u0131mlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131 ciddi \u015fekilde engellemektedir. Bu y\u00fczden de piyasaya herhangi bir m\u00fcdahale yap\u0131lacaksa, bunun i\u00e7in sa\u011flam iktisadi kan\u0131tlar\u0131n ortaya konmas\u0131 gerekmektedir. Bu ama\u00e7la, kanunda bir d\u00fczenleme yap\u0131larak, piyasaya yap\u0131lacak m\u00fcdahalelerin sa\u011flam iktisadi kan\u0131tlara dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 ko\u015fulu getirilmelidir. B\u00f6ylece, t\u00fcm kesimlerin T\u00fcrkiye enerji piyasas\u0131na olan g\u00fcveni tesis edilir ve T\u00fcrkiye referans al\u0131nabilecek bir enerji piyasas\u0131na kavu\u015fmu\u015f olabilir.<\/p>\n

Yap\u0131lan hesaplamalara g\u00f6re, 2030 y\u0131l\u0131na kadar olan s\u00fcre\u00e7te akaryak\u0131ta olan toplam talep, bug\u00fcnk\u00fc d\u00fczeyinin yakla\u015f\u0131k olarak iki kat\u0131na \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Yeni rafineri yat\u0131r\u0131mlar\u0131 ger\u00e7ekle\u015fmez ise, rafine edilmi\u015f petrol \u00fcr\u00fcnleri ithalat\u0131, 2013 y\u0131l\u0131ndaki net 12.6 milyar dolarl\u0131k d\u00fczeyinden 2030 y\u0131l\u0131nda 100.95 milyar dolara kadar \u00e7\u0131kabilir. Bu, T\u00fcrkiye rafinaj kapasitesine ciddi yat\u0131r\u0131mlar yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermektedir. Bu y\u00fczden de, enerji politikalar\u0131n\u0131n temel hedefi, t\u00fcketici \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 koruman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, T\u00fcrkiye enerji sekt\u00f6r\u00fcne yap\u0131lacak yat\u0131r\u0131mlar\u0131n te\u015fvik edilmesi olmal\u0131d\u0131r. Yat\u0131r\u0131mlar\u0131 cayd\u0131r\u0131c\u0131 ve \u00e7o\u011fu zaman k\u0131sa vadeli hedefleri g\u00f6zeten uygulamalar, as\u0131l korunmak istenen t\u00fcketicileri bile uzun vadede daha olumsuz etkilemektedir.<\/p>\n

Akaryak\u0131t sekt\u00f6r\u00fcndeki firmalar, uygulanan tavan fiyatlar\u0131n\u0131n ciddi zararlar\u0131 oldu\u011funu bir\u00e7ok defa vurgulam\u0131\u015flard\u0131r. Hatta tavan fiyat uygulamalar\u0131 aleyhine Dan\u0131\u015ftay\u2019da dava a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, fakat olumsuz sonu\u00e7 al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Tavan fiyat uygulamalar\u0131n\u0131n t\u00fcketiciler i\u00e7in faydalar\u0131 a\u00e7\u0131kken, do\u011furabilece\u011fi zararlar her zaman a\u00e7\u0131k olmayabilir. Tavan fiyat uygulamalar\u0131, sadece firmalar\u0131n k\u00e2r\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmekle kalmamakta, toplumun bir b\u00fct\u00fcn olarak zarar g\u00f6rmesine de yol a\u00e7maktad\u0131r. Bu y\u00fczden de, akaryak\u0131t sekt\u00f6r\u00fcndeki firmalar, bu t\u00fcr uygulamalar\u0131n do\u011furdu\u011fu toplumsal zararlar\u0131 hesaplayarak bunun t\u00fcketicilere sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 faydalardan daha fazla oldu\u011funu, dolay\u0131s\u0131yla tavan fiyat uygulamas\u0131n\u0131n kamu yarar\u0131na ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterebilirler. Akaryak\u0131t firmalar\u0131, bu \u015fekilde, hem EPDK, hem de di\u011fer kurumlar nezdinde m\u00fczakere g\u00fc\u00e7lerini de art\u0131rm\u0131\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n

Yazan: Prof. Dr. Mubariz Hasanov<\/p>\n

Kaynak: Enerji Enstit\u00fcs\u00fc<\/a><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sorry, this entry is only available in Turkish. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.Enerji Piyasas\u0131 D\u00fczenleme Kurulu (EPDK) ba\u015fkan\u0131 Sn. Mustafa Y\u0131lmaz, 24 Haziran 2014 tarihinde akaryak\u0131t da\u011f\u0131t\u0131m \u015firketlerinin temsilcileri ile bir araya geldi\u011fi toplant\u0131da \u015firketlerin […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":28761,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[53,44],"tags":[2289,6473,7463,6777,5291,68,63,67,1009,2698,749,165,750,16287,12996,59,16288,79,347,887,16289,16290,13905],"views":1489,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28760"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=28760"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28760\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":28762,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28760\/revisions\/28762"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/28761"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=28760"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=28760"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.enerjigazetesi.ist\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=28760"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}